Bir bakışta
- U.S. Geological Survey, blok ve plaka üretimine yönelik doğal taşı, belirli boyut ve şekilde bloklar veya plakalar elde etmek üzere ocaktan çıkarılan kaya olarak tanımlar; renk, desen ve yüzey işlemi de olağan şartlar arasındadır1.
- Ticari bloklar, çoğu zaman binlerce metreküplük ilk kaya dilimlerinden aşamalı olarak kesilen, “genellikle 5 ile 15 t ağırlığında”, sağlam ve kutu biçiminde bloklardır2.
- Ocakta kullanılan elmas telde metre başına 35–43 adet, 10–11 mm çapında boncuk bulunur2; İran'daki bir traverten ocağında tel, 30 m/s hızla saatte yaklaşık 5,5 ile 7 m² ayna kesmiştir9.
- Carrara'da 1895'ten yaklaşık 1978'e kadar mermer, çelik helisel tel ve kuvars kumuyla kesildi3; elmas tel bu ocaklara 1970'lerin sonunda geldi5.
Ocaktan blok çıkarma işi
Yapıda kullanılacak mermer ve granit, dağdan patlatılıp parçalanmış moloz olarak değil, büyük ve sağlam bloklar halinde çıkar. U.S. Geological Survey, blok ve plaka üretimine yönelik doğal taşı “boyut (genişlik, uzunluk ve kalınlık) ve şekil şartlarını karşılayan bloklar veya plakalar elde etmek amacıyla ocaktan çıkarılan doğal kaya malzemesi” olarak tanımlar. Renk, tane dokusu ve deseni ile yüzey işleminin de olağan şartlar arasında olduğunu ekler1. İngilizcede sık aranan “mermer madenciliği” (marble mining) ifadesinin sektördeki karşılığı ocak üretimidir. Bütün amaç, taşı çatlatmadan çıkarmaktır.
Ocağın sattığı ürün ticari bloktur. Politecnico di Torino'nun İtalyan ocaklarını inceleyen araştırması bunu, “paralelyüz biçiminde, genellikle 5 ile 15 t ağırlığında, daha ileri işleme ve plaka ya da başka mimari elemanların üretimine uygun” sağlam bir blok olarak tanımlar2. Aynı araştırma bu ürüne ulaşmanın iki yolunu anlatır2:
- Önce büyük dilimler. “Genellikle binlerce m3 mertebesindeki büyük kaya hacimleri, ana kaya kütlesinden birincil kesimlerle ayrılır ve ardından aşamalı olarak ticari bloklara bölünür”; uygun olmayan malzeme de bu sırada ayıklanır.
- Doğrudan ana kayadan blok çıkarma. Ticari bloklar doğrudan ana kaya kütlesinden kesilir. Bu yöntem “çoğunlukla çok düzenli ve homojen yataklarda, özellikle de yer altı işletmelerinde uygulanır”.
Açık ocakların çoğu ilk yöntemi kullanır ve basamaklar halinde ilerler. Yazının devamında bir basamağı, ocak aynasından fabrikaya kadar izleyeceğiz.
Aynadan bloka altı adım
İş sırası ve kullanılan aletler taşa ve ocağa göre değişir. Aşağıdaki sıra, İtalyan kaynaklarından hareketle Carrara'dakiler gibi açık mermer ocaklarında yaygın olan süreci anlatıyor2,6,7.
- Kesimi planlayın. Önce ocak aynası incelenir: kesimin yerleşimi, yönü ve deliklerin açılacağı noktalar belirlenir. Ardından alan işaretlenir6.
- Delikleri açın. Telin içinden geçirilip kesilecek bölümün çevresinde kapalı bir halka oluşturabilmesi için kayaya delikler açılır6.
- Basamağı ana kayadan ayırın. Torino araştırmasındaki bir hesap örneğinde, düşey yan yüzlerden biri zaten açıksa ve ayırmayı kolaylaştıran doğal bir süreksizlik, yani “kolay ayrılma yönü” yoksa, 512 m³'lük birincil blok için üç kesim gerekir2. Mermer basamaklarıyla ilgili İtalyan iş kazası raporları, ilk kesimin zincirli kesme makinesiyle bütün basamağın tabanında, sonraki düşey kesimin ise arkada yapıldığını anlatır7.
- Devirin. Birbirine kaynaklanmış iki ince çelik sacdan oluşan yassı hidrolik yastıklar kesim aralıklarına yerleştirilir. Elektrikli pompayla içlerine basınçlı su verilir. Yastıklar şiştikçe basamak ocak tabanına doğru devrilir7.
- Düşüşü yumuşatın. Darbeyi azaltmak için devrileceği yere toprakla taş kırıklarından oluşan bir yatak hazırlanır7.
- Düzgün bloklara bölün. Yere devrilen basamak, ticari ölçülerde düzgün bloklar elde edilecek şekilde kesilir7. Sonra her blok ölçülür. EN 1467:2022, ham bloğun brüt, net ve ticari ölçülerini tanımlar13. Ölçümün nasıl yapıldığını ve bu üç ölçünün ne kadar farklı olabildiğini ocak bloğu nasıl ölçülür yazımızda bulabilirsiniz.
Adım 6 / 6
Düzgün bloklara bölün
Yere devrilen basamak, genellikle her biri 5 ile 15 ton ağırlığında düzgün ticari bloklar elde edilecek şekilde kesilir. Sonra her blok ölçülür.
1. Kesimi planlayınÖnce ocak aynası incelenir: kesimin yerleşimi, yönü ve deliklerin açılacağı noktalar belirlenir. Ardından alan işaretlenir.
2. Delikleri açınKayanın içinde birleşen delikler açılır. Tel bu deliklerden geçirilerek kesilecek bölümün çevresinde kapalı bir halka oluşturulur.
3. Basamağı ana kayadan ayırınBasamak tabandan, arkadan ve yandan kesilerek ana kayadan ayrılır; burada bir yan yüz zaten açıktır. İtalyan raporlarında ilk taban kesimi zincirli kesme makinesiyle yapılır.
4. DevirinBirbirine kaynaklanmış iki ince çelik sacdan oluşan yassı hidrolik yastıklar arka kesime yerleştirilir. Pompayla içlerine basınçlı su verilir; yastıklar şiştikçe basamak devrilmeye başlar.
5. Düşüşü yumuşatınDevrileceği yere toprakla taş kırıklarından oluşan bir yatak hazırlanır. Basamak bu yatağın üzerine devrilir; yatak darbeyi azaltır.
6. Düzgün bloklara bölünYere devrilen basamak, genellikle her biri 5 ile 15 ton ağırlığında düzgün ticari bloklar elde edilecek şekilde kesilir. Sonra her blok ölçülür.
Elmas tel kesme makinesi
Ocak üretimini değiştiren makinenin kesici elemanı, üzerine elmas boncuklar dizilmiş kapalı bir çelik halattır. Torino araştırması boncukları şöyle anlatır: “her zaman sentetik elmas emdirilmiştir; çapları 10–11 mm'dir ve telin her metresinde 35–43 boncuk bulunur”2. Tel halkası açılan deliklerden ve kesilecek bölümün çevresinden geçer; kesim sırasında üzerine su püskürtülür6. Tahrik kasnağı teli döndürürken makine de gergin tutar. İran'daki Targh traverten ocağında yapılan bir saha çalışmasında 45 kW'lık makine, teli 600 mm'lik kasnak üzerinde 30 m/s hızla çalıştırmış, geri çekme kuvveti 930 N olmuştur9.
- 1 Kayanın içinde birleşen delikler
- 2 Kesilen alan
- 3 Makinenin tahrik kasnağı
- 4 Kesime püskürtülen su
- 5 İlerleme yönü
- ◦ Elmas tel halkası: üzerine 10–11 mm çapında, metre başına 35–43 elmas boncuk dizilmiş çelik halat
Kesim hızı taşa ve tele bağlıdır. Targh çalışmasında teller, kullanım ömürleri boyunca saatte yaklaşık 5,5 ile 7 m² arasında ayna kesmiştir. En iyi sonucu veren tel diziliminde metre başına 31 boncuk vardır. Boncuklar, ömürlerinin ortadaki üçte birlik bölümünde en iyi kesim performansını vermiştir9. Çıkarma yöntemlerini değerlendiren 2023 tarihli bir derleme, elmas telle kesimi “atığı azaltan ve kaliteyi güvence altına alan, yüksek verimli bir teknik” olarak niteler. Yüksek maliyetleri ve tel kopmasını ise hâlâ çözülmesi gereken sorunlar olarak sıralar10.
İlk boncukları aşınınca tel atılmaz. Yenilenir: aşınmış boncuklar değiştirilir ve tel yeniden dizilir; bu işlem “5 defaya kadar, sert kayalarda genellikle 1–2 defa” yapılır2. Sert taşta tel çoğu zaman “ömrü tükenene kadar”, kesici elemanları tamamen aşınıncaya dek kullanılır2.

Elmastan önce: helisel tel
Carrara'da elmas kullanılmadan çok önce de mermer telle kesiliyordu. Helisel tel, helezon biçiminde bükülmüş üç çelik telden oluşuyordu. Olukları, su ve kuvars kumu karışımını kesim boyunca taşıyordu. Telin bastırdığı kum, mermeri aşındırarak 8–10 mm genişliğinde bir kanal açıyordu3. Carrara mermer müzesinin kataloğuna göre bu teli ocaklarda ilk kullanan, 1895'te Adolfo Corsi'nin firmasıydı. Katalog, kullanım dönemini yaklaşık 1895–1978 olarak verir3. Tel, demir direkler üzerindeki kasnaklardan oluşan uzun güzergâhlarda dolaşıyordu. Ocakçılar bu sisteme “poteaux” diyordu4. Müze kayıtları, buluşu Eugène Chevallier'nin Belçika'da aldığı 1854 tarihli patente bağlar3.
Kazanç büyüktü. Carrara'nın üretim tekniklerini anlatan bir popüler bilim yazısına göre, daha önce bir ile iki ay süren kesim üç ile dört günde yapılabilir hale gelmişti6. Elmas tel, bir önceki on yılda yapılan denemelerin ardından 1970'lerin sonunda Carrara ocaklarına geldi5.
Zincirli kesme, yarma ve patlayıcılar
Zincirli kesme makineleri. Zincirli kesme makinesi, çok büyük bir zincirli testere gibi, bir kolun çevresinde dişli bir zincir döndürür. Doğal taş ocaklarında “ana ya da yardımcı” makine olarak kullanılır8. Torino araştırması, zincirli kesimi İtalya'da yerleşmiş üç yöntem arasında, “yalnızca yumuşak kayalar için” sayar2. Mermer basamaklarıyla ilgili İtalyan raporlarında bu makine taban kesimini yapar7.
Yarma. En eski yöntem, yeni biçimleriyle hâlâ kullanılıyor. Carrara ocakçıları çatlakları demir kamalarla açar ya da kayaya ahşap kamalar çakıp ıslatırdı; şişen ahşap taşı yarardı5. Bugün, bir sıra boyunca açılmış deliklerde kama ve yapraklarla ya da deliklerin içinde patlamadan genleşen malzemelerle yarma yapılabilir11.
Patlayıcılar. Torino araştırması, Piedmont ve Sardinia'daki ocaklarda sert granit için “en azından birincil kesimlerde, en ekonomik üretim sisteminin hâlâ patlayıcılarla yarma olduğunu” saptamıştır2. Burada kaya parçalara ayrılacak şekilde patlatılmaz. Birbirine yakın, paralel deliklere infilaklı fitilden oluşan “çok ince doğrusal şarjlar” yerleştirilir; deliklere suyla sıkılama yapılır ve hepsi birlikte ateşlenir. İyi yürütülen işlerde “deliklerin yarım izleri kusursuz biçimde görülür ve ilave çatlak oluşmaz”2. Yazarlar, İtalya'da bu iş için yılda 12.000 km infilaklı fitil kullanıldığını tahmin etmiştir2. Mermerin geçmişi farklıdır. Carrara'da 20. yüzyılın başına kadar yaygın biçimde barutla patlatma yapılmış ve bu, “büyük bir malzeme kaybına” yol açmıştır. Ardından daha kontrollü patlatmalara geçilmiştir; bugün de patlayıcı kullanılmaktadır5.
| Yöntem | Başlıca kullanım alanı | Nasıl çalışır | Bir karşılaştırmadaki atık sınıfı | Kaynaklar |
|---|---|---|---|---|
| Elmas tel kesme makinesi | Mermer ve granit; birincil kesimler ve blok düzeltme kesimleri | Açılmış deliklerden geçirilen boncuklu çelik tel halkası, suyla soğutulur | Seyrek | 2,6,11 |
| Zincirli kesme makinesi | Mermer gibi yumuşak taşlar | Bir kol üzerindeki dişli zincir, kesim kanalı açar | Değerlendirilmemiş | 2,7,8 |
| Deliklerde infilaklı fitil | Granitte birincil kesimler | Birbirine yakın, paralel deliklerde ince şarjlar birlikte ateşlenir | Genel olarak patlatmada yüksek | 2,11 |
| Kama ve yaprak, kamalar | Blokların bir delik hattı boyunca yarılması | Deliklere kama çakılır | Yüksek | 5,11 |
| Genleşen malzemeler | Patlatmadan yarma | Malzeme deliklerin içinde genleşir | Düşük ile orta | 11 |
Atık sınıfları, AB'nin Joint Research Centre kurumunun sert kaplamalara yönelik Ecolabel arka plan raporunda aktardığı 2018 tarihli bir karşılaştırmadan geliyor11. Bunlar tek bir ocakta yapılmış ölçümler değil, genel sınıflardır. İlave çatlak oluşturmamayı amaçlayan, dikkatle kontrol edilmiş fitille yarma işlemini2, genel olarak patlatmadan ayırmazlar.
Açık ocak ve yer altı ocağı
Ocakların çoğu açıkta, basamaklar halinde çalışır. Bazıları dağın içine ilerler; burada bloklar doğrudan ana kayadan kesilebilir. Torino araştırması bu yaklaşımı çok düzenli, homojen yataklarla ve yer altı üretimiyle ilişkilendirir2. İşletmecisinin “dünyanın en büyük yer altı mermer ocağı” diye tanıttığı Vermont'taki Danby ocağı, dağın içine yaklaşık 1½ mil (2,4 km) uzanır. İşletmeci, içeride iki katrak ve bir tek telli kesme makinesinin çalıştığını belirtir12. Bu, işletmecinin kendi anlatımıdır.
Dağın ne kadarı bloka dönüşür
Kesilen taşın yalnızca bir bölümü ocaktan blok olarak çıkar. Joint Research Centre, sert kaplamalar için AB Ecolabel ölçütlerini hazırlarken blok üretimi yapan bir doğal taş ocağında “tipik çıkarma verimini” 0,20 ile 0,40 arasında vermiş, arduvazda bunun çok daha düşük olabileceğini belirtmiştir11. Carrara havzası içinse, her yıl yaklaşık 3,0 milyon m³ pasa oluştuğunu, bunun yalnızca yaklaşık 0,5 milyon m³'ünün satıldığını ya da dönüştürüldüğünü tahmin eden 2017 tarihli bir çalışmayı aktarır11. Kalan taşın da kullanım alanları vardır: sanatsal işler için yekpare taşlar, araç bariyerleri için düzensiz bloklar, kırılmış agrega ve aglomere taş ürünleri için ince toz11.
Verimin nasıl tanımlandığını ve gerçek ocaklar için yayımlanan rakamları doğal taş ocaklarında blok verimi yazımızda bulabilirsiniz.
Ocak tabanından fabrikaya
Bloklar kesilmek üzere ocaktan ayrılır. Fabrikada bloklar katrakta ya da çok telli kesme makinesinde plakalara ayrılır. Katrakta paralel çelik lamalı bir çerçeve, çok telli makinede ise yan yana çok sayıda elmas tel çalışır. Her kesimde bir şerit taş toza dönüşür: makine üreticileri 2006'da katrak için 6,5 ile 9 mm, çok telli kesme makinesi içinse boncuk çapına karşılık gelen yaklaşık 7 mm kesim payı veriyordu14.
Bloğun makineye hangi yönde yerleştirildiği, bütün plakaların görünümünü belirler. Tabakalı bir taşı tabakalarına dik keserseniz plakalarda çizgiler, tabakalarına paralel keserseniz bulutlu desenler görürsünüz. Bu seçimi ve komşu plakaların nasıl bookmatch çiftleri oluşturduğunu vein cut, cross cut ve bookmatch yazımızda anlatıyoruz. Plaka ölçülerini blok ölçüleri ve kesme makinesi belirler: standart plaka ölçülerine bakın.
Sıkça Sorulan Sorular
Mermer madencilikle mi, ocak üretimiyle mi çıkarılır?
Ocak üretimiyle. Yapıda kullanılan mermer ve granit, belirli boyut ve şekilde “bloklar veya plakalar elde etmek amacıyla” çıkarılan doğal taştır1. Ocaklar, taş bütünlüğünü korusun diye keserek ya da yararak ayırır. Elde edilen ticari bloklar genellikle 5 ile 15 ton ağırlığındadır2. İngilizce “mermer madenciliği” (marble mining) ifadesi de aynı iş için yaygın bir aramadır.
Mermer blok dağdan nasıl kesilip çıkarılır?
Kesilecek bölümün çevresinden kapalı bir elmas tel halkası geçirilebilmesi için delikler açılır6. Elmas tel ve zincirli kesme makineleri; taban, arka ve yan kesimlerle büyük bir kaya dilimini, yani basamağı ana kayadan ayırır2,7. Ardından hidrolik yastıklar bu dilimi toprak ve taş kırıklarından oluşan yatağa devirir. Yerde, ticari ölçülerde düzgün bloklar elde edilecek şekilde kesilir7.
Ocak bloğu ne kadar ağırdır?
İtalyan ocaklarını inceleyen bir araştırma, ticari blokları “genellikle 5 ile 15 t ağırlığında” diye tanımlar2. Belirli bir bloğun ağırlığı, hacmi ve taşın yoğunluğuyla bulunur. Yoğunluk tablomuz taş türüne göre yoğunlukları verir; blok ağırlığı hesaplayıcısı da hesabı yapar.
Mermer ve granit ocaklarında patlayıcı kullanılır mı?
Evet, ancak kayayı ufalamak için değil. İtalyan ocakları üzerine 2001 tarihli bir araştırmada, granitte birbirine yakın deliklere yerleştirilen ince infilaklı fitil hâlâ en ucuz birincil kesim yöntemiydi; iyi yürütülen yarma işlemlerinde ilave çatlak oluşmuyordu2. Carrara'da 20. yüzyılın başlarına kadar büyük kayıplara yol açan barutla patlatma kullanıldı, ardından daha kontrollü patlatmalara geçildi. Orada bugün de patlayıcı kullanılıyor5.
Elmas tel taşı ne kadar hızlı keser?
Taşa ve tele bağlıdır. İran'daki bir traverten ocağında yapılan saha çalışmasında teller, 30 m/s tel hızında saatte yaklaşık 5,5 ile 7 m² ayna kesmiştir. En iyi sonucu veren tel diziliminde metre başına 31 elmas boncuk bulunuyordu9. Sert granitte tel, infilaklı fitille yarmadan daha pahalıdır; bu yüzden birçok ocak iki yöntemi birlikte kullanır2.
Bazı mermer ocakları neden yer altındadır?
Noria Strata bunu nasıl yapıyor
Noria Strata'da bloğun kaydı ocak aynasında açılır. Tek bir telefonla ölçüleri ve 3D görüntüsü alınır; fotoğrafları, etiketi ve çıkarıldığı ayna da kayda girer (bloklar). Kayıt, stok sahasında ve fabrikada blokla birlikte ilerler. Her plakanın hangi bloktan geldiği, her bloğun da hangi plakalara ayrıldığı bellidir. Böylece herhangi bir plakadan geriye, aynaya ve ocağa ulaşabilirsiniz. Aynadan faturaya kadar ocağın kendi işleri için ocak yönetimine bakın.
Kaynaklar
- U.S. Geological Survey, National Minerals Information Center. Dimension stone statistics and information usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/dimension-stone-statistics-and-information
- Mancini, R., Cardu, M., Fornaro, M. & Lovera, E. (2001). Technological and economic evolution of diamond wire use in granite or similar stone quarries. Proceedings of the 17th International Mining Congress and Exhibition of Turkey (IMCET 2001) api.maden.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/01627aa14e37bd1_ek.pdf
- Museo Civico del Marmo, Carrara. Catalogue record «Tesa di filo elicoidale» (NCTN 09 00555892, inv. 11132). Catalogo generale dei Beni Culturali, Italian Ministry of Culture; compiled 2004, updated 2006 sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD5634338
- Museo Civico del Marmo, Carrara. Catalogue record «Puleggia di rinvio» (NCTN 09 00555083, inv. 11114). Catalogo generale dei Beni Culturali, Italian Ministry of Culture sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD5634324
- Carrara Marble Tour (Dbm S.r.l.) (2018). Marble: the quarrying techniques. 22 February 2018 carraramarbletour.it/en/culture/il-marmo-le-tecniche-di-escavazione
- Grimaldi, F. (2023). Come si estrae il marmo dalle cave: tecniche di escavazione e taglio dall'antichità a oggi. Geopop, 16 April 2023 geopop.it/come-si-estrae-il-marmo-dalle-cave-tecniche-di-escavazione-e-taglio-dallantichita-a-oggi
- Menduto, T. (2023). Imparare dagli errori: taglio e ribaltamento di bancate nelle cave di marmo. PuntoSicuro, 4 May 2023 (based on INAIL, Illustrazioni delle dinamiche infortunistiche in cava, 2019) puntosicuro.it/infortuni-sul-lavoro-C-138/imparare-dagli-errori-taglio-ribaltamento-di-bancate-nelle-cave-di-marmo-AR-23286
- Korman, T., Kujundžić, T., Lukačić, H. & Martinić, M. (2016). The impact of area and shape of tool cut on chain saw performance. Rudarsko-geološko-naftni zbornik 31(3). DOI 10.17794/rgn.2016.3.1 hrcak.srce.hr/file/246327
- Bagherpour, R., Khademian, A., Almasi, S. N. & Aalaei, M. (2014). Optimum cutting wire assembly in dimension stone quarries. Journal of Mining and Metallurgy 50A(1): 1–8 jmma.tfbor.bg.ac.rs/Volumes/2014/01.pdf
- Samarakoon, K. G. A. U., Chaminda, S. P., Jayawardena, C. L., Dassanayake, A. B. N., Kondage, Y. S. & Kannangara, K. A. T. T. (2023). A review of dimension stone extraction methods. Mining 3(3): 516–531. DOI 10.3390/mining3030029 (abstract) api.crossref.org/works/10.3390/mining3030029
- Donatello, S., Garbarino, E., Sanfelix, J., Fernandez Carretero, A. & Wolf, O. (2021). EU Ecolabel criteria for hard covering products. Final Technical Report: criteria and supporting rationale. European Commission, Joint Research Centre susproc.jrc.ec.europa.eu/product-bureau/sites/default/files/2021-04/Final_TR_PUBSY-submit-x.pdf
- Vermont Quarries Corp. Danby Quarry (operator website; the operator's own claim) vermontdanbymarble.com/?p=963
- CEN (2022). EN 1467:2022 Natural stone – Rough blocks – Requirements. Preview pages of SIST EN 1467:2022 cdn.standards.iteh.ai/samples/72591/b25b7404e3cb4139b24cb91ca3cfd48c/SIST-EN-1467-2022.pdf
- Daniel, P. (2006). Multi-wire saws gains ground. Stone Business, 6 December 2006 (trade press) stonebusiness.us/?p=416
Bu makaleye nasıl atıf yapılır
Poupouliadis, D. (2026). Mermer ve granit ocakta nasıl çıkarılır: dağdan bloka. Noria Strata. https://www.noriastrata.com/tr/blog/how-marble-and-granite-are-quarried
Yazar
Dimitris PoupouliadisCo-founder & Customer Success Manager, Noria Strata
